Verbeelding in tijden van transitie

In gesprek met Angela Stoof over de binnenkant van verandering

In het kader van het 100-jarig bestaan van de Nederlandse Stichting voor Psychotechniek (NSvP) gaan we in samenwerking met de Ecosofie-podcast in gesprek met denkers en doeners over een menswaardige toekomst van werk. Onder het lustrumthema Verbeelden en Vernieuwen van de Toekomst van Werk onderzoeken we hoe werk, technologie en samenleving zich ontwikkelen in een tijd van grote verandering.

In deze aflevering spreekt Marnix Kluiters met Angela Stoof, transitiepsycholoog, oprichter van De Milde Organisatie en auteur van Perspectief. Hoop houden en verschil maken in een wereld vol verandering. Ze werkte jarenlang in het hoger onderwijs, waar zij zowel de inspiratie van het werken met studenten als de beperkingen van systemen en organisatielogica ervoer. Haar aanvankelijke frustratie maakte geleidelijk plaats voor een andere vraag: wat voor systemen hebben wij met elkaar gecreëerd en waarom lopen mensen daarin zo vaak vast?

Die verschuiving leidde tot een andere blik op organisaties. Volgens Angela Stoof zijn organisaties geen machines, maar sociale praktijken die mensen samen hebben opgebouwd. Tegelijk kunnen die praktijken verstarren. Ideeën over controle, maakbaarheid en efficiëntie raken zo diep verankerd dat ze het moeilijk maken om werk te verbinden met wat mensen werkelijk belangrijk vinden.

Een ander mensbeeld

Een belangrijke lijn in het gesprek is Stoofs kritiek op een instrumentele kijk op verandering. Achter veel veranderstrategieën ligt volgens haar het idee dat mensen gestuurd kunnen worden met de juiste prikkels of interventies. Daarmee worden mensen al snel een object van verandering.

Stoof kiest voor een ander vertrekpunt. Niet de vraag hoe we mensen kunnen laten veranderen, maar hen te laten uitspreken hoe het is om in deze tijd te leven en werken. Daarvoor gebruikt zij het begrip liminaliteit: de ervaring te leven in een tussentijd waarin het oude niet meer werkt, terwijl het nieuwe nog geen vaste vorm heeft gekregen. Door aandacht te geven aan de ervaring van onzekerheid, spanning en morele vragen, komt er ruimte om actief bij te dragen. Mensen zijn dan niet het object maar juist de drager van verandering. Volgens haar kan de psychologie helpen om woorden te geven aan die ervaring en om met onzekerheid om te gaan.

Ruimte voor iets nieuws

Volgens Stoof kan het leven in een tussentijd verwarrend zijn en onzekerheid geven, maar er het biedt ook een bron van hoop: juist in een tijd met veel onzekerheid en transities is er ruimte voor nieuwe ideeën en verandering. Een centraal begrip in Stoofs denken is nataliteit, ontleend aan de filosoof Hannah Arendt. Nataliteit verwijst naar het menselijke vermogen om iets nieuws in de wereld te beginnen. Dat vermogen om de wereld een beetje te veranderen, geeft mensen hoop. “Hoop gaat over een innerlijke ruimte die je voelt, een ruimte van waaruit het mogelijk wordt om een andere toekomst voor te stellen.”

Hoewel systemen beperkend kunnen zijn, benadrukt Stoof dat mensen nooit volledig samenvallen met het systeem waarin zij werken. Er blijft altijd ruimte om vragen te stellen, zich uit te spreken of nieuwe mogelijkheden te verkennen. Vaak begint verandering in de onderstroom van organisaties: daar waar mensen experimenteren en zoeken naar andere manieren van werken.

Voor leiders vraagt dat om iets anders dan controle. Niet zekerheid, maar het erkennen van twijfel en ongemak vormt vaak het begin van betekenisvolle verandering. Juist daar ontstaat ruimte voor menselijkheid, verantwoordelijkheid en verbeeldingskracht.

Een toekomst van werk die begint bij de mens

Aan het einde van het gesprek benadrukt Stoof dat de opgave van deze tijd niet alleen vraagt om nieuwe vaardigheden. Wat nodig is, is vorming: nadenken over wie je wilt zijn en hoe je verantwoordelijkheid kunt nemen in een complexe wereld. Het gesprek met Angela Stoof laat zien dat de toekomst van werk niet alleen een kwestie is van systemen en technologie, maar ook van verbeelding. Juist in tijden van transitie kan het vermogen om iets nieuws te beginnen het verschil maken.