De toekomst van werk: van denken naar doen
In dit artikel
De toekomst van werk staat steeds hoger op de agenda. Technologische ontwikkelingen, demografische veranderingen en een krappe arbeidsmarkt zetten organisaties en werknemers aan het denken: hoe ziet werk er straks uit, en wat vraagt dat van ons?
De toekomst van werk laat zich niet precies voorspellen. Toch moeten we vandaag beslissingen nemen die grote invloed hebben op de dag van morgen. Juist daarom is het waardevol om onze verbeeldingskracht te bundelen en samen verschillende mogelijke toekomsten te verkennen. Niet om te voorspellen, maar om na te denken over welke toekomst van werk we eigenlijk wenselijk vinden. Het betrekken van werkenden in het gesprek is daarbij essentieel: zij weten wat werkt, wat wenselijk is en wat uitvoerbaar is.
De NSvP wil dit gesprek actief stimuleren. In dit artikel laten we zien hoe toekomstdenken organisaties en onderwijsinstellingen kan helpen om richting te geven aan vraagstukken rond werk en arbeidsmarkt. We laten aan de hand van voorbeeldprogramma’s zien hoe toekomstdenken ingezet zou kunnen worden in de zorg, het HRM-onderwijs, het burgerschapsonderwijs en in organisaties die technologische innovatie ondergaan. Daarnaast is het materiaal heel geschikt voor een gesprek over de invloed van AI op werk.
Dit artikel is bedoeld voor professionals, organisaties en onderwijsinstellingen die zich bezighouden met vraagstukken rondom werk en arbeidsmarkt. Voor iedereen die nieuwsgierig is naar hoe werk zich kan ontwikkelen in de toekomst en die daar actief over wil meedenken.
Toekomstdenken met scenario’s
Om het gesprek over de toekomst van werk te ondersteunen, introduceert de NSvP een praktische methode: toekomstdenken met scenario’s. In plaats van één toekomst te voorspellen, verkennen scenario’s meerdere mogelijke werelden. Ze schetsen levendige beelden van hoe de arbeidsmarkt van de toekomst eruit zou kunnen zien, wat dat betekent voor werk en samenleving en welke keuzes en waarden daarin een rol spelen.
De door de NSvP ontwikkelde scenario’s zijn gebaseerd op twee centrale onzekerheden:
- de snelheid van technologische ontwikkeling
- de balans tussen individuele en collectieve waarden
Door deze twee factoren te combineren, ontstaan vier mogelijke toekomstbeelden:
De Silo’s: Technologische ontwikkeling blijft beperkt en individualisering neemt toe. De samenleving raakt versnipperd. Op een krappe arbeidsmarkt komen publieke sectoren onder druk te staan en verschillen tussen groepen groeien.
Big Tech: Technologie ontwikkelt zich snel en grote bedrijven krijgen veel invloed. Efficiëntie, data en prestaties staan centraal in werk en organisatie.
De Terpen: Technologische ontwikkeling heeft niet de efficiëntie gebracht die er van verwacht werd, maar collectieve waarden worden belangrijker. Gemeenschappen organiseren zich regionaal en zorgen intensiever voor elkaar.
De Meent: Technologische innovatie wordt ingezet voor het algemeen belang. Samenwerking, gedeeld eigenaarschap en democratisch overleg spelen een grote rol.
Dialooginstrumenten
Om het gesprek over een wenselijke toekomst van werk op gang te brengen, heeft de NSvP verschillende dialooginstrumenten ontwikkeld:
De film Future Proof
Future Proof is een korte film waarin verpleegkundestudent Mea op haar laatste stagedag een bijzondere ‘Future Proof’ toekomstscan krijgt. De scan laat haar zien hoe goed zij is voorbereid op haar toekomstige baan in de zorg. Tijdens de film reist Mea door vier mogelijke toekomstwerelden en ontdekt hoe anders werk, zorg en samenleving eruit kunnen zien. De film maakt zichtbaar hoe maatschappelijke keuzes doorwerken in de organisatie van werk, en roept de vraag op: wat verstaan we eigenlijk onder goed werk?
Toekomstscenario’s
De scenario’s zelf vormen ook een krachtig gespreksinstrument. Door verschillende toekomstbeelden naast elkaar te leggen, worden onderliggende keuzes en waarden zichtbaar. Ze nodigen uit tot reflectie: welke toekomst vinden we wenselijk, en wat betekent dat voor de manier waarop we werken, organiseren en samenwerken?
Praatplaten
Daarnaast stelt de NSvP ook op maat gemaakte praatplaten beschikbaar om te gebruiken tijdens een workshop of denksessie. Deze praatplaten kunnen worden gebruikt om per toekomstwereld gerichte vragen te beantwoorden. Zie hier beneden voor een voorbeeld van deze praatplaten.
Van scenario naar praktijk
De dialooginstrumenten helpen om het gesprek over de toekomst van werk concreet te maken en te verbinden met de dagelijkse praktijk. De NSvP ziet dan ook brede toepassingsmogelijkheden. Hieronder laten we zien hoe deze aanpak in de praktijk kan worden ingezet, aan de hand van voorbeeldprogramma’s binnen vier domeinen: zorg, HRM-onderwijs, burgerschapsonderwijs en technologie & werk.
Zorg
De zorgsector staat in het hart van de krapte op de arbeidsmarkt. Vergrijzing vergroot de zorgvraag, terwijl structurele personeelstekorten aanhouden en de werkdruk toeneemt. Tegelijk veranderen technologie en maatschappelijke verwachtingen het werk van zorgprofessionals. Dit leidt tot fundamentele keuzes: welke zorg leveren we nog zelf, wat laten we over aan informele zorg, waar kan technologie ondersteunen, en wat vinden we als samenleving écht van waarde?
Toekomstdenken maakt zichtbaar dat deze uitdagingen geen vast gegeven zijn, maar voortkomen uit de keuzes die we maken. Door verschillende toekomstscenario’s te verkennen, krijgen zorgprofessionals en beleidsmakers grip op vragen zoals:
- Hoe houden we zorg toegankelijk op een krappe arbeidsmarkt?
- Hoe verdelen we schaarse capaciteit op een rechtvaardige manier?
- Welke rol krijgt technologie in zorgverlening?
Download hier een voorbeeld van hoe een mogelijk programma er uit zou kunnen zien: Voorbeeldprogramma Zorg
HRM onderwijs
HRM bevindt zich op het snijvlak van organisatie, werknemer en arbeidsmarkt. Personeelstekorten, flexibilisering en veranderende waarden rond werk vormen uitdagingen voor HR-professionals. Tegelijk spelen technologische ontwikkelingen een steeds grotere rol in hoe werk wordt georganiseerd, met consequenties voor onder andere organisatieontwikkeling, strategisch personeelsbeleid, en sociale innovatie.
Toekomstdenken helpt HR-professionals om los te komen van dominante (vaak technologisch of economisch gedreven) narratieven en meerdere toekomstbeelden te verkennen. Dit maakt onderliggende keuzes zichtbaar:
- Hoe werven en selecteren we op een krappe arbeidsmarkt?
- Wat is nodig voor behoud en duurzame inzetbaarheid van werknemers?
- Hoe voeren we bijtijds het gesprek over de invloed van technologie op werkprocessen?
- Welke eisen stelt technologie aan vaardigheden van de toekomst en de opleiding van werknemers?
Download hier een voorbeeld van hoe een mogelijk programma er uit zou kunnen zien: wordt op een later moment beschikbaar gesteld.
Technologie & werk
De huidige technologische ontwikkelingen bieden kansen voor maatschappelijke vooruitgang en een circulaire economie. Tegelijk zorgt technologische vooruitgang voor ingrijpende veranderingen in werk: taken verdwijnen, nieuwe vaardigheden worden steeds belangrijker en de verhouding tussen mens en technologie verschuift.
Toekomstdenken doorbreekt het idee dat een technologische toekomst vastligt en vooral aanpassing van werknemers vraagt. Het maakt zichtbaar dat er keuzes mogelijk zijn in de manier waarop technologie wordt ontwikkeld en toepgepast in werk. Het helpt om vragen te verkennen zoals:
- Hoe zorgen we dat technologische ontwikkeling bijdraagt aan de ondersteuning van menselijke waarden en kwaliteit van werk?
- Welke vaardigheden worden belangrijk, en voor wie?
- Hoe zorg je dat werknemers bijtijds worden betrokken bij de toepassing van technologie in werk?
Download hier een voorbeeld van hoe een mogelijk programma er uit zou kunnen zien: Voorbeeldprogramma Technologie & Werk
Burgerschapsonderwijs
Onderwijs heeft de taak om studenten voor te bereiden op hun toekomst. Naast voorbereiding op de arbeidsmarkt, vraagt de samenleving om kritisch denkende burgers die om kunnen gaan met complexe vraagstukken. Dit vraagt naast kennisoverdracht om reflectievermogen, oordeelsvorming en verbeeldingskracht.
Toekomstdenken helpt studenten om te begrijpen dat de toekomst niet vastligt, maar ontstaat uit maatschappelijke keuzes. Het stimuleert kritisch denken over dominante toekomstbeelden en maakt ruimte voor eigen perspectieven:
- Wat is een wenselijke toekomst?
- Hoe kun je daar (via werk) aan bijdragen?
- Hoe verhouden individuele keuzes zich tot collectieve belangen?
- Welke rol speelt technologie in de samenleving, en in hoeverre kunnen we dat beïnvloeden?
Download hier een voorbeeld van hoe een mogelijk programma er uit zou kunnen zien: Voorbeeldprogramma Burgerschapsonderwijs
Tot slot
De toekomst van werk ontstaat niet alleen in beleid of onderzoek, maar juist in de praktijk. Werknemers weten als geen ander wat er speelt op de werkvloer en waar kansen en uitdagingen liggen.
Daarom verkent de NSvP graag samen met professionals hoe deze materialen in verschillende contexten kunnen worden ingezet. Hoe zouden deze tools passen binnen uw organisatie, team of onderwijsomgeving? En welke vragen leven er in de praktijk?
Samen kunnen we ontdekken hoe deze instrumenten bijdragen aan een open en betekenisvol gesprek over de toekomst van werk.
Wilt u meedenken of de materialen zelf toepassen? Neem dan contact op via info@nsvp.nl om ze te ontvangen.
