Daantje Derks is universitair docent Arbeid & Organisatie Psychologie aan het Instituut voor Psychologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zij schrijft columns voor Innovatief In Werk over haar onderzoek.

Zowel in de populaire pers als in de wetenschappelijke literatuur is er al veel gezegd over smartphone-gebruik. In veel vacatures wordt de smartphone, naast de lease auto, als een soort secundaire arbeidsvoorwaarde verkocht. Feit is dat de komst van de smartphone de visie op werk en bereikbaarheid onomkeerbaar veranderd heeft. Zo is het mogelijk om altijd en overal bereikbaar te zijn voor werk, familie en vrienden.

Betere balans maar ook rolconflicten
Onderzoekers zijn het er over eens dat de smartphone de grenzen tussen werk en privé leven flexibeler gemaakt heeft. Maar de gevolgen van die toegenomen flexibiliteit zijn niet eenduidig aangetoond. Zo is er bewijs dat de smartphone kan helpen om een betere balans tussen werk en privéleven te bewerkstelligen. Het is bijvoorbeeld mogelijk om op tijd naar huis te gaan om je kind van school te halen of als een kind ziek is, zorgt online access er voor dat je toch nog bij je werk betrokken kunt blijven.
Echter, er gaan ook geluiden op dat smartphone-gebruik tot meer rolconflicten leidt tussen werk en privé (werk-thuis interferentie). Door thuis bereikbaar te zijn voor werk, moet er meer geswitched worden tussen de familie-rol en de werk-rol. Daarnaast wordt tijd die voorheen volledig toegewijd werd aan het gezin nu steeds vaker gedeeld met contacten met collega’s en klanten.

Negatieve kanten
In onze lijn van onderzoek vinden we voornamelijk bewijs voor de negatieve kanten van smartphone gebruik. Namelijk dat het op dagelijkse basis leidt tot meer werk-thuis interferentie. In eerdere studies hebben we gezien dat dit de mogelijkheden om los te komen van het werk belemmert en dat het heel moeilijk is om goed te herstellen van het werk. Ook hebben we gezien dat werknemers die hun smartphone intensief gebruiken meer uitputting ervaren. Uitputting is een belangrijke kerndimensie van een burn-out. In het onderzoek dat ik hier bespreek, gaan we een stap verder. Hier hebben we gekeken wat de invloed is van sociale normen op de werkvloer op de relatie tussen smartphone gebruik en werk-thuis interferentie.

'Always on'-cultuur
Werknemers maken deel uit van een organisatiecultuur. Dat we beïnvloed worden door het gedrag van anderen is evident. In de literatuur naar smartphone-gebruik wordt er vaak gesproken van een 'always on' cultuur en 24/7-beschikbaarheid. Het zijn de sociale normen op de werkvloer die hier aan ten grondslag liggen. Mensen conformeren zich aan deze normen omdat ze graag erbij willen horen en, in deze markt, waarschijnlijk ook omdat ze bang zijn hun baan te verliezen. In ons onderzoek hebben we twee kanten van deze cultuur belicht. Enerzijds de normen voor bereikbaarheid door collega’s. Hoe normaal is het om je collega’s tijdens avonduren te benaderen voor werk-gerelateerde zaken? Als je ‘s avonds om 22 uur nog een e-mail stuurt naar collega’s ben je dan verbaasd als je juist heel weinig of heel veel reacties krijgt? Anderzijds, hebben we gekeken naar de verwachtingen van werkgever. Of, beter gezegd, de perceptie van de werknemer van de verwachtingen van de werkgever. Veel werknemers hebben het gevoel dat hun werkgever verwacht dat ze ten allen tijde bereikbaar zijn voor werk. Als ze na werktijd een e-mail ontvangen van hun leidinggevende voelen ze zich verplicht om daar op te antwoorden. Het is belangrijk om te realiseren dat er tot op de dag van vandaag weinig transparantie is over deze verwachtingen. Bovendien is het beantwoorden van e-mails iets wat weliswaar tijdrovend is, maar waar geen (extra) beloning tegenover staat. Het is veelal geen onderdeel van de taakomschrijving en het wordt in beoordelingsgesprekken niet besproken.

Dagboekonderzoek
In deze studie hebben we werknemers vier achtereenvolgende dagen net voor het slapen gaan een vragenlijst laten invullen over hun smartphone-gebruik na werktijd en de ervaren werk-thuis interferentie op die dag. Daarnaast hebben we gevraagd hoe ze de sociale norm aangaande bereikbaarheid op hun werk ervaren (van collega’s en werkgever). Ook in dit onderzoek vonden we dat op dagen dat werknemers hun smartphone intensief gebruiken gedurende de avonduren, ze meer werk-thuis interferentie ervaren. Vervolgens hebben we gekeken of deze relatie verschillend is voor werknemers die een sterke of een zwakke norm voor bereikbaarheid ervaren. Zowel voor de ervaren verwachtingen van de werkgever, als de norm gezet door collega’s, zien we een zelfde patroon optreden. We zien dat met name voor die werknemers die het gevoel hebben bereikbaar te moeten zijn, de ervaren werk-thuis interferentie toeneemt, op dagen dat ze hun smartphone intensief gebruiken.

Praktische implicaties
We hebben overtuigend bewijs gevonden dat de verwachtingen van de werkgever en de normen van collega’s aangaande smartphone gebruik na werktijd, invloed hebben op de ervaren werk-privé balans van werknemers. Voor werknemers die deel uitmaken van een zogenaamde 'always on' cultuur is smartphone-gebruiker sterker gerelateerd aan werk-thuis interferentie. Dit impliceert dat werkgevers voorzichtig moeten zijn in het creëren van verwachtingen aangaande bereikbaarheid door middel van de smartphone. Dit kan bereikt worden door transparant te zijn over wat er verwacht wordt van werknemers na werktijd. Ook het voorbeeldgedrag van leidinggevenden is belangrijk. Als zij op zondagmiddag hun mails beantwoorden om de volgende werkdag met een schone lei te beginnen, moeten ze zich ook realiseren dat al deze mails een ontvanger hebben. Onbedoeld kan dit bijdragen aan een norm om buiten reguliere werktijden berichten te verzenden en beantwoorden. We pleiten er zeker niet voor om de smartphone volledig af te schaffen, want het heeft ook heel veel goeds gebracht. Het is alleen zaak om het gebruik ervan zoveel mogelijk te optimaliseren zonder al te veel last te hebben van een verstoorde werk-privé balans. Een gezond beleid over bereikbaarheid is zowel voor de werkgever als de werknemer de beste lange termijn oplossing!

Daantje Derks promoveerde in 2007 op het uiten van emoties via internet met haar proefschrift 'Exploring the missing wink. Emoticons in cyberspace'.

Nu houdt ze zich bezig met de psychologische effecten van digitale media en werk. Onder andere in het door de NSvP gesubsidieerde project 'Duurzame inzetbaarheid oudere werknemers & nieuwe media'.

Thema's

Onderwerpen

Reageren

Over NSvP

De NSvP is een onafhankelijk vermogensfonds, dat zich inzet voor een menswaardige toekomst van werk. Wij stellen de vraag hoe de arbeidsmarkt van morgen er uit ziet en wat dat vraagt van de talent-ontwikkeling van jongeren en werkenden.

Rijnkade 88
6811 HD Arnhem
info@nsvp.nl
026 - 44 57 800

logo footer

Vind ons op Facebook
Volg ons